Công cụ tạo đố vui kiến thức miễn phí & game đố vui trực tiếp

Mario

Mario ra mắt trong trò chơi arcade Donkey Kong năm 1981 và từ đó đã góp mặt trong hơn 200 trò chơi điện tử. Ban đầu có tên "Jumpman", nhân vật được đổi tên thành Mario theo tên Mario Segale, chủ nhà kho của Nintendo of America. Đến nay Mario vẫn là nhân vật trò chơi điện tử dễ nhận ra nhất thế giới.

Dumbo

Dumbo, bộ phim năm 1941 của Disney, kể về một chú voi con bị chế giễu vì đôi tai khổng lồ rồi phát hiện ra đôi tai ấy giúp mình bay được. Phim ra mắt trong Thế chiến thứ hai và thành công lớn về thương mại vào thời điểm then chốt của hãng phim. Ý tưởng đôi tai làm cánh khiến Dumbo nổi tiếng ngay lập tức.

88

Bố cục 88 phím trở thành tiêu chuẩn vào cuối thế kỷ 19, trải dài khoảng bảy quãng tám và một phần tư. Hầu hết các nhà soạn nhạc ngừng viết nốt ngoài quãng này vì dây đàn cần để tạo ra âm trầm hơn hoặc cao hơn sẽ không thực tế, nên các nhà chế tạo đàn chọn 88 là con số lý tưởng.

Adele

Adele đặt tên mỗi album theo độ tuổi của cô khi viết album đó, bắt đầu với 19 vào năm 2008. Album 21 của cô trở thành một trong những album bán chạy nhất thế kỷ 21, nhờ các ca khúc "Rolling in the Deep" và "Someone Like You".

Quần vợt

Giải vô địch Wimbledon, tổ chức tại London vào mỗi mùa hè, là giải quần vợt lâu đời nhất thế giới, có từ năm 1877. Đây là giải Grand Slam duy nhất vẫn thi đấu trên sân cỏ, tạo nên diện mạo và cảm giác độc đáo khác hẳn các giải lớn còn lại.

Wakanda

Wakanda là một quốc gia hư cấu có công nghệ tiên tiến trong Vũ trụ Điện ảnh Marvel, nơi có kim loại hiếm vibranium và do T'Challa, tức Black Panther, cai trị.

Netflix

Stranger Things ra mắt trên Netflix vào tháng Bảy năm 2016 và trở thành một trong những series gốc ăn khách nhất của nền tảng, thường được so sánh với các phim thập niên 1980 như E.T. và Stand By Me. Bộ phim góp phần củng cố danh tiếng của Netflix về các chương trình gốc chất lượng cao và đưa dàn diễn viên trẻ thành ngôi sao toàn cầu.

206

Trẻ sơ sinh có khoảng 270 đến 300 chiếc xương, nhiều chiếc trong số đó hợp nhất lại khi lớn lên. Đến tuổi trưởng thành, tổng số ổn định ở mức 206. Xương nhỏ nhất cơ thể là xương bàn đạp trong tai, chỉ cỡ một hạt gạo, còn xương lớn nhất là xương đùi.

Sao Mộc

Sao Mộc lớn đến mức tất cả các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời đều có thể nằm gọn bên trong mà vẫn còn dư chỗ. Đây là một hành tinh khí khổng lồ không có bề mặt rắn, và Vết Đỏ Lớn của nó, một cơn bão đã hoành hành hàng trăm năm, còn lớn hơn cả Trái Đất.

Axit deoxyribonucleic

DNA mang các chỉ dẫn di truyền cho sự tăng trưởng, phát triển, hoạt động và sinh sản của mọi sinh vật đã biết. Cấu trúc xoắn kép được Watson và Crick mô tả nổi tiếng vào năm 1953, và mỗi tế bào người chứa khoảng hai mét DNA cuộn chặt bên trong.

Sao Thủy

Sao Thủy quay quanh Mặt Trời ở khoảng cách trung bình khoảng 58 triệu km và hoàn thành một vòng quỹ đạo sau mỗi 88 ngày Trái Đất. Dù là hành tinh gần Mặt Trời nhất, nó lại không phải nóng nhất vì gần như không có khí quyển để giữ nhiệt. Danh hiệu đó thuộc về Sao Kim.

Au

Ký hiệu Au bắt nguồn từ từ aurum trong tiếng Latinh, nghĩa là vàng. Đó là lý do ký hiệu này không khớp với tên tiếng Anh. Vàng đã được quý trọng hàng nghìn năm và là nguyên tố số 79 trong bảng tuần hoàn. Khả năng chống xỉn màu và chống ăn mòn hóa học là điều khiến vàng giữ giá trị bền lâu như vậy.

Bảy màu, ghi nhớ bằng ROY G BIV

Isaac Newton đã chọn bảy màu để mô tả quang phổ nhìn thấy: đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm và tím. Từ viết tắt tiếng Anh ROY G BIV là một trong những mẹo ghi nhớ dễ thuộc nhất trong giáo dục khoa học. Thực tế, cầu vồng là một quang phổ liên tục, nhưng bảy màu tạo nên một danh sách dễ nhớ.

Kim cương

Kim cương là carbon tinh khiết trong cấu trúc tinh thể liên kết chặt đến mức không gì khác có thể làm xước nó. Thang độ cứng khoáng vật Mohs, ra đời năm 1812, xếp các khoáng vật từ 1 (talc) đến 10 (kim cương). Độ cứng cực cao này khiến kim cương hữu ích không chỉ trong trang sức mà cả trong các dụng cụ cắt và khoan công nghiệp.

Khoảng 8 phút

Ánh sáng di chuyển với tốc độ khoảng 300.000 km mỗi giây, và Mặt Trời cách Trái Đất trung bình khoảng 150 triệu km, nên hành trình mất khoảng 8 phút 20 giây. Điều này có nghĩa là khi bạn nhìn Mặt Trời, thực ra bạn đang thấy nó của khoảng 8 phút trước.

Thái Bình Dương

Thái Bình Dương rộng khoảng 165 triệu km vuông, lớn hơn tổng diện tích mọi lục địa trên Trái Đất cộng lại. Nó trải dài từ Bắc Cực ở phía bắc đến Nam Cực ở phía nam và có rãnh Mariana, điểm sâu nhất Trái Đất, gần 11.000 mét dưới mực nước biển.

Sao Thổ

Vành đai của Sao Thổ chủ yếu gồm các khối băng và mảnh đá vụn, kích thước từ những hạt nhỏ li ti đến những tảng đá rộng vài mét. Dù Sao Mộc, Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương cũng có vành đai, vành đai của Sao Thổ nổi bật hơn hẳn và có thể nhìn thấy ngay cả qua một chiếc kính thiên văn nhỏ ở sân nhà.

Rạn san hô Great Barrier

Trải dài khoảng 2.300 km dọc bờ biển đông bắc bang Queensland, rạn san hô Great Barrier lớn đến mức có thể nhìn thấy từ không gian. Đây là nơi sinh sống của hàng nghìn loài cá, san hô và sinh vật biển, và được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 1981.

Khí cacbonic (carbon dioxide)

Trong quá trình quang hợp, thực vật dùng ánh sáng mặt trời để biến khí cacbonic (carbon dioxide) và nước thành glucose và oxy. Quá trình này là nền tảng của gần như mọi sự sống trên Trái Đất, tạo ra oxy chúng ta hít thở và thức ăn nuôi dưỡng hầu hết các hệ sinh thái. Không phải ngẫu nhiên mà đây là một trong những quá trình khoa học đầu tiên được dạy ở trường.

Canada

Canada có khoảng 60% tổng số hồ tự nhiên trên Trái Đất, ước tính hơn 800.000 hồ rộng trên 10 hecta. Con số đáng kinh ngạc này là kết quả của các sông băng đã khoét sâu vào Khiên Canada qua hàng nghìn năm rồi tan chảy, lấp đầy các vùng trũng bằng nước.

Neil Armstrong

Neil Armstrong đặt chân lên bề mặt Mặt Trăng ngày 20 tháng Bảy năm 1969 với vai trò chỉ huy sứ mệnh Apollo 11 của NASA và nói câu nổi tiếng "Đó là một bước nhỏ của một con người, nhưng là bước nhảy vọt của nhân loại." Buzz Aldrin theo ngay sau, trong khi Michael Collins bay trên quỹ đạo trong khoang chỉ huy.

1989

Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng Mười Một năm 1989, sau khi Đông Đức tuyên bố công dân được tự do qua biên giới. Đám đông tụ tập và bắt đầu tự tay phá dỡ bức tường đã chia cắt thành phố từ năm 1961. Nước Đức chính thức tái thống nhất chưa đầy một năm sau, vào tháng Mười năm 1990.

Canberra

Nhiều người đoán là Sydney hoặc Melbourne, nhưng Canberra được xây dựng có chủ đích như một giải pháp dung hòa giữa hai thành phố đối địch đó. Địa điểm được chọn vào năm 1908, và thành phố chính thức được đặt tên Canberra vào năm 1913. Thành phố do hai kiến trúc sư người Mỹ Walter Burley Griffin và Marion Mahony Griffin thiết kế, sau khi họ thắng một cuộc thi thiết kế quốc tế.

Hội chợ Thế giới năm 1889 (Exposition Universelle)

Do Gustave Eiffel thiết kế, tòa tháp được xây làm cổng vào Hội chợ Thế giới năm 1889, sự kiện kỷ niệm 100 năm Cách mạng Pháp. Tháp vốn chỉ là công trình tạm thời và suýt bị phá dỡ vào năm 1909, nhưng đã được giữ lại vì ăng-ten của nó hữu ích cho liên lạc điện báo.

Chỉ ba.

Dù có lợi thế vượt trội về "phần cứng" thị giác, nghiên cứu cho thấy tôm tít thực ra phân biệt được ít màu hơn con người. Hệ thống của chúng dường như hoạt động giống một máy quét mã vạch màu tốc độ cao hơn là một bảng màu của họa sĩ, ưu tiên tốc độ hơn những khác biệt tinh tế.

Tảo bẹ.

Thay vì neo mình bằng dây xích hay những chiếc mỏ neo tí hon, rái cá biển quấn mình trong các lá tảo bẹ để giữ nguyên vị trí khi ngủ trên mặt nước. Rái cá mẹ cũng quấn con trong tảo bẹ để con không trôi mất khi mẹ lặn xuống kiếm ăn.

Chồn sói (wolverine).

Chồn sói có một răng hàm trên nằm vuông góc với các răng còn lại, giúp chúng xé thịt và xương đông cứng trong những điều kiện mà hầu hết các loài săn mồi khác phải chịu thua. Dù chỉ cỡ một con chó trung bình, chồn sói thường xuyên cướp mồi của sói và gấu.

"A bloat" (nghĩa là "một khối phình").

Một đàn hà mã được gọi là "a bloat", vừa chính xác vừa chẳng mấy dễ nghe. Hà mã còn tiết ra từ da một chất dầu màu đỏ mà người ta từng tưởng là đổ mồ hôi máu, khiến chúng mang tiếng còn đáng sợ hơn cả cái tên gọi đàn.

Gấu nước, còn gọi là tardigrade.

Năm 2007, những con gấu nước đã bị làm khô được đưa lên quỹ đạo thấp của Trái Đất và phơi trực tiếp ra chân không vũ trụ cùng bức xạ mặt trời. Hơn 68% sống sót và hồi sinh thành công trong vòng 30 phút sau khi được bù nước. Chúng còn chịu được việc bị đông lạnh gần độ không tuyệt đối và hấp thụ liều tia X gấp 500 lần liều có thể giết chết con người.

Xử lý cá hồi trong hoàn cảnh đáng ngờ.

Điều 32 của Salmon Act 1986 quy định việc nhận, xử lý hoặc tiêu thụ cá hồi mà bạn có lý do để tin là có được bất hợp pháp là phạm luật. Cụm từ "hoàn cảnh đáng ngờ" thực sự được ghi trong văn bản luật, và luật này sau đó còn được mở rộng sang cá hồi suối, lươn, cá mút đá và cá nước ngọt.

Chuột lang.

Pháp lệnh Bảo vệ Động vật năm 2008 của Thụy Sĩ yêu cầu ai nuôi chuột lang phải nuôi ít nhất hai con, vì một con chuột lang sống đơn độc bị coi là thiếu thốn giao tiếp xã hội và bị ngược đãi theo luật. Thậm chí còn có dịch vụ cho thuê chuột lang dành cho những người mất một con trong cặp và cần bạn đồng hành tạm thời trong lúc tìm con mới.

Trông coi một con bò (hoặc ngựa, xe ngựa, hay đầu máy hơi nước).

Licensing Act 1872 không chỉ quy định giờ mở cửa quán rượu. Bị phát hiện say rượu khi đang trông coi bò, ngựa, xe ngựa hoặc súng đã nạp đạn là tội hình sự, có thể bị phạt tới 51 tuần tù. Năm 2009, một người đàn ông ở Norfolk đã thực sự bị buộc tội theo đạo luật này khi đang điều khiển một chiếc xe điện dành cho người khuyết tật.

Phổi cừu.

Quy định liên bang của Hoa Kỳ cấm dùng phổi gia súc trong thực phẩm, một phần vì dịch dạ dày có thể làm nhiễm bẩn phổi trong quá trình giết mổ. Món haggis truyền thống có phổi cừu chiếm tới 15% công thức, nên haggis chính gốc Scotland đã vắng bóng trên kệ hàng Mỹ hơn 50 năm. Scotland đã vận động để đảo ngược lệnh cấm ít nhất từ năm 2014.

Dắt chó đi dạo.

Quy định của thành phố Turin yêu cầu chủ chó phải dắt chó đi dạo ít nhất một lần mỗi ngày. Luật này nằm trong khung bảo vệ quyền lợi động vật rộng hơn của Ý và thực sự được thi hành. Ở Turin, không dắt chó đi dạo không chỉ là nuôi chó tệ. Đó là hành vi có thể bị phạt tiền.

Lutefisk.

Lutefisk là cá khô được ngâm nở lại trong dung dịch kiềm, tạo thành một món sền sệt có mùi nồng đến mức khiến cơ quan quản lý an toàn lao động phải bận tâm. Luật về quyền được biết của người lao động ở Wisconsin ghi đích danh lutefisk là ngoại lệ khỏi danh mục chất độc hại, cho thấy các nhà lập pháp khá hài hước về di sản Bắc Âu của bang.

Nước ngọt có ga hoặc nước lọc.

Luật Indiana cho phép cửa hàng có giấy phép bán rượu bán đồ uống có cồn nhưng cấm họ bán đồ uống không cồn ướp lạnh như nước ngọt và nước lọc. Về mặt kỹ thuật, bán một lon Coca không ướp lạnh bên cạnh bia lạnh là hợp pháp. Quy định này nhằm ngăn cửa hàng rượu cạnh tranh với cửa hàng tạp hóa, nhưng lại tạo ra một kết quả phi lý đến buồn cười.

68 năm.

Osborne giữ Kỷ lục Guinness Thế giới về cơn nấc cụt dài nhất. Trong phần lớn thời gian đó, ông nấc khoảng 40 lần mỗi phút, tổng cộng ước tính 430 triệu lần nấc. Cuối cùng ông hết nấc vào năm 1990 và qua đời năm sau đó, có lẽ trong thanh thản.

Não của bạn chủ động gạt bỏ nhận thức về nó, vì đó là một vật cố định, không thay đổi và không mang thông tin mới.

Mũi luôn che một phần tầm nhìn của cả hai mắt, nhưng các tế bào thần kinh ngừng phản ứng với những kích thích không bao giờ thay đổi. Ngay khi bạn tập trung nhìn vào mũi, hoặc nhắm một mắt, nó lập tức hiện ra. Não không mù với nó; não chỉ lọc nó đi như thông tin không liên quan, giống như cách bạn không còn nghe thấy tiếng quạt đã chạy hàng giờ.

Bạn không thể duy trì được. Tiếng ngân tắt chỉ sau một hai giây.

Ngân nga cần một luồng khí liên tục thoát ra qua mũi. Bịt mũi lại thì áp suất cân bằng gần như ngay lập tức, nên âm thanh tắt dù dây thanh quản vẫn tiếp tục rung.

Men răng.

Men răng gồm 96% khoáng chất được nén chặt, khiến nó cứng hơn mọi chiếc xương trong cơ thể. Trên thang độ cứng Mohs, men răng đạt khoảng 5, tương đương thép. Dù cứng đáng kinh ngạc, men răng lại giòn và, quan trọng nhất, cơ thể không thể tái tạo khi nó đã mất.

Làm lông dựng đứng để giữ không khí ấm và khiến cơ thể trông to lớn, đáng sợ hơn trước kẻ săn mồi.

Các cơ dựng lông nhỏ xíu gây nổi da gà vẫn hoạt động đầy đủ ở người; chỉ là chúng ta đã mất phần lớn lông trên cơ thể mà các cơ này vốn dùng để dựng lên. Phản xạ này vẫn được kích hoạt bởi lạnh hoặc sợ hãi qua cùng con đường adrenaline, nhưng vì chúng ta không còn nhiều lông, kết quả chỉ là những nốt sần nhỏ chẳng làm ai sợ.

Lưỡi gà, phần nhỏ lủng lẳng ở cuối cổ họng.

Mọi loài thú khác chỉ có lưỡi gà thô sơ hoặc hoàn toàn không có. Ở người, lưỡi gà giúp đóng đường mũi khi nuốt, kích hoạt phản xạ nôn và hỗ trợ phát ra một số âm khi nói. Nó còn là bộ phận cơ thể dễ nhận ra nhất trong phim hoạt hình và là chủ đề của nhiều câu hỏi "cái đó là gì vậy" hơn hầu hết mọi bộ phận giải phẫu khác.

Hội chứng ACHOO, viết tắt của Autosomal-dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst (hắt hơi do ánh sáng, di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường).

Các nhà khoa học đã cố tình đặt ra từ viết tắt ACHOO (tiếng hắt hơi trong tiếng Anh), và đây là một phản xạ di truyền có thật. Aristotle đã nhận thấy người ta hắt hơi khi nhìn mặt trời vào năm 350 TCN, và Francis Bacon bác bỏ lời giải thích của ông vào thế kỷ 17 bằng cách nhìn thẳng vào mặt trời khi nhắm mắt. Nguyên nhân chính xác về đường dây thần kinh vẫn còn tranh cãi. Tuy nhiên, từ viết tắt thì đã được chốt.

Lưu lượng máu nhiều hơn và những va chạm nhỏ do sử dụng thường xuyên kích thích móng mọc nhanh hơn ở bàn tay bạn dùng nhiều hơn.

Các nghiên cứu xác nhận móng ở bàn tay thuận mọc nhanh hơn, tuy ít nhưng đo được. Bàn tay hoạt động nhiều hơn nhận nhiều máu hơn, và những tác động nhỏ lặp lại từ công việc hằng ngày gửi tín hiệu sửa chữa giúp móng mọc nhanh hơn. Hiệu ứng đủ thật để theo dõi nhưng đủ nhỏ để bạn chỉ nhận ra sau nhiều tuần đo đạc cẩn thận.

Sợi vải lạc từ quần áo, chủ yếu từ đồ lót, được lông bụng gom lại. Màu sắc là màu trung bình của mọi món đồ đã mặc.

Lông trên bụng mọc hướng về phía rốn và hoạt động như một băng chuyền, đưa sợi vải từ quần áo vào trong suốt cả ngày. Màu xanh xám của xơ vải phản ánh trung bình thống kê của mọi màu vải trong quần áo bạn mặc. Đàn ông nhiều lông bụng gom được nhiều xơ vải hơn, và cạo lông bụng sẽ khiến xơ vải không còn hình thành nữa.

Cả ba.

Axolotl tái tạo chi, mô tim, tủy sống và các phần của não mà không để lại sẹo, nhờ quá trình phản biệt hóa: tế bào trưởng thành quay về trạng thái giống tế bào gốc. Con người mang các gen tương tự nhưng thiếu "công tắc" để bật chúng lên.

Một chiếc răng, cụ thể là răng nanh mọc xuyên qua môi trên.

Kỳ lân biển chỉ có hai chiếc răng, đều ở hàm trên. Ở con đực, chiếc bên trái mọc xuyên qua môi và tiếp tục dài ra suốt đời, còn chiếc bên phải vẫn nằm trong hàm. Chiếc ngà chứa tới 10 triệu đầu mút thần kinh, giúp kỳ lân biển cảm nhận thay đổi về độ mặn của nước. Một số con đực có hai ngà khi cả hai răng cùng mọc ra.

Chim đà điểu emu.

Khoảng 20.000 con emu đã tràn vào các trang trại lúa mì ở Tây Úc sau khi hạn hán đẩy chúng về phía vùng đất có người ở. Thiếu tá Meredith cùng hai binh sĩ với hai khẩu súng Lewis đã bắn hàng nghìn viên đạn nhưng nhận ra emu chịu đạn dai đến đáng sợ và tản ra thành những nhóm nhỏ không thể dồn lại. Chiến dịch chính thức bị rút lại như một thất bại.

Cây xấu hổ (Mimosa pudica)

Các tế bào chuyên biệt ở gốc mỗi lá chét và cuống lá, gọi là thể gối, nhanh chóng mất nước qua thẩm thấu do kênh ion điều khiển khi bị tác động. Áp suất trương giảm đột ngột khiến lá cụp vào trong chưa đầy một giây. Phản ứng lan truyền bằng tín hiệu điện dọc thân cây, và cây xòe lá trở lại chỉ vài phút sau khi mối đe dọa qua đi.

Cladosporium sphaerospermum

Loại nấm này chứa đầy melanin và đã chiếm lĩnh một số bề mặt nhiễm phóng xạ nặng nhất trong lò phản ứng đổ nát. Các nhà nghiên cứu cho rằng melanin giúp nó khai thác bức xạ ion hóa, dù cơ chế vẫn còn đang tranh cãi.

Cây nắp ấm tím (Sarracenia purpurea)

Lòng ống của cây được phủ lớp lông sáp hướng xuống, dồn côn trùng vào vũng nước mưa đọng ở đáy, nơi chúng chết đuối và bị enzyme cùng vi khuẩn tiêu hóa. Điều đáng chú ý là mỗi chiếc bình chứa một hệ vi sinh thái riêng, gồm ấu trùng muỗi, ve bét và vi khuẩn chuyên biệt không có ở bất kỳ nơi nào khác trên Trái Đất.

Riftia pachyptila (giun ống khổng lồ)

Riftia có thể dài hơn 2 mét nhưng đã mất hoàn toàn ống tiêu hóa trong quá trình tiến hóa. Cơ thể nó có một cơ quan chuyên biệt gọi là trophosome, chứa hàng tỷ vi khuẩn hóa tổng hợp. Con giun hấp thụ hydro sunfua từ nước miệng phun qua chùm mang màu đỏ và cung cấp cho vi khuẩn, rồi vi khuẩn tạo ra các hợp chất hữu cơ nuôi sống nó.

Chà là Judea (Phoenix dactylifera)

Năm 2005, nhà thực vật học Elaine Solowey đã cho nảy mầm những hạt được tìm thấy ở pháo đài cổ Masada tại Israel, có niên đại từ năm 155 TCN đến năm 64. Cây mọc lên, được đặt biệt danh Methuselah, cao hơn 3 mét và tạo ra phấn hoa, chứng minh hạt vẫn sống sau khoảng 2.000 năm ngủ yên. Phương pháp xác định niên đại bằng carbon đã xác nhận nguồn gốc cổ xưa của những hạt này.

Cá cần câu (phân bộ Ceratioidei)

Esca, chiếc mồi phát sáng ở đầu "cần câu" của cá cần câu, phát sáng nhờ vi khuẩn thuộc chi Aliivibrio. Bản thân con cá không tự phát quang được; nó nhận vi khuẩn từ nước biển và vi khuẩn cư trú trong esca. Ở một số loài, vi khuẩn được cho là cộng sinh bắt buộc, không thể sống bên ngoài chiếc mồi.

Hồ thermokarst

Khi lớp băng vĩnh cửu giàu băng tan chảy, mặt đất phía trên sụt xuống và đầy nước tan, tạo thành hồ thermokarst. Hồ khi đó hấp thụ nhiều nhiệt mặt trời hơn vùng lãnh nguyên xung quanh và làm băng tan thêm trong một vòng tự khuếch đại. Khi chất hữu cơ phân hủy dưới đáy hồ thải ra metan, một số hồ thermokarst sủi bọt mạnh đến mức mặt hồ có thể bắt lửa vào mùa đông.

Hồ Natron, Tanzania

Độ pH của hồ Natron có thể lên tới 10,5 và nước hồ bão hòa natron, một khoáng chất natri cacbonat. Động vật chết trong hoặc gần hồ nhanh chóng bị phủ một lớp khoáng. Nghịch lý là chính hóa chất ăn da làm vôi hóa xác chết ấy lại khiến hồ trở thành nơi sinh sản chính của gần 75% số hồng hạc nhỏ trên thế giới, chúng làm tổ trên bờ hồ độc hại, an toàn trước kẻ săn mồi.

Hang đom đóm Waitomo, New Zealand

"Đom đóm" ở đây thực ra là ấu trùng của loài muỗi nấm Arachnocampa luminosa, chỉ có ở New Zealand. Mỗi ấu trùng thả hàng chục sợi chất nhầy từ trần hang và phát ra ánh sáng xanh lam lục từ đuôi để dụ muỗi nhỏ và các côn trùng khác. Cả trần hang trông như bầu trời đầy sao, khiến hang động như một bầu trời đêm dưới lòng đất.

Salar de Uyuni, Bolivia

Khi một lớp nước mỏng từ những cơn mưa theo mùa phủ lên lớp vỏ muối mênh mông của Salar de Uyuni, bề mặt trở thành địa hình tự nhiên phẳng nhất và phản chiếu mạnh nhất trên Trái Đất. Khả năng phản chiếu và độ phẳng cực cao khiến nơi này hữu ích cho việc hiệu chỉnh vệ tinh viễn thám. Cánh đồng muối rộng hơn 10.582 km vuông và nằm ở độ cao khoảng 3.656 mét trên dãy Andes.

Đảo Socotra, Yemen

Loài cây biểu tượng nhất của Socotra, cây máu rồng (Dracaena cinnabari), có tán hình chiếc ô lộn ngược, hứng hơi ẩm từ sương biển trên tán lá dày và dẫn xuống rễ. Do bị cô lập hàng triệu năm, hơn một phần ba số loài thực vật ở Socotra là đặc hữu. UNESCO đã công nhận nơi đây là Di sản Thế giới nhờ đa dạng sinh học đặc biệt.

Hang Movile, Romania

Hang Movile bị bịt kín dưới một lớp đá vôi suốt hơn 5 triệu năm. Không khí trong hang độc hại với con người, ít oxy và giàu hydro sunfua, nhưng vẫn có một hệ sinh thái phát triển mạnh gồm 48 loài trước đây khoa học chưa biết đến. Các sinh vật này hoàn toàn dựa vào vi khuẩn hóa tổng hợp làm nguồn thức ăn, không hề có ánh sáng mặt trời, khiến đây là một trong số ít sinh quyển hang động thực sự biệt lập trên Trái Đất.

Dallol, Ethiopia (lòng chảo Danakil)

Dallol nằm ở Tam giác Afar, nơi ba mảng kiến tạo đang tách xa nhau, và hoạt động thủy nhiệt tạo ra những hồ axit vàng và xanh lục rực rỡ với độ pH gần bằng không, thuộc những môi trường tự nhiên có tính axit cao nhất Trái Đất. Khu vực này nằm thấp hơn mực nước biển khoảng 125 mét, là một trong những nơi có người ở quanh năm thấp nhất và nóng nhất, với nhiệt độ trung bình trên 34 độ C.

Hồ Sứa (Ongeim'l Tketau), Palau

Hồ Sứa bị tách khỏi đại dương từ hàng nghìn năm trước, và quần thể sứa vàng Mastigias papua etpisoni ở đây tiến hóa khi không còn kẻ săn mồi chính. Không còn áp lực chọn lọc phải dùng tế bào gai để tự vệ, ngòi chích của chúng thoái hóa dần. Hàng triệu con sứa di chuyển mỗi ngày theo một vòng bám theo ánh nắng, định hướng theo nhu cầu quang hợp của tảo cộng sinh trong cơ thể.

Dị thường Nam Đại Tây Dương

Vành đai bức xạ Van Allen bên trong hạ xuống gần Trái Đất nhất ở đây, nên các vệ tinh bay qua hấp thụ nhiều hạt mang điện hơn hẳn. Nhiều tàu vũ trụ, kể cả kính viễn vọng Hubble, tắt các thiết bị nhạy cảm khi đi qua vùng này.

Burning Mountain (Wingen), bang New South Wales, Úc

Burning Mountain là đám cháy vỉa than tự nhiên lâu đời nhất được biết đến trên Trái Đất. Ngọn lửa ngầm di chuyển về phía nam khoảng 1 mét mỗi năm, và trên mặt đất chỉ thấy một lỗ thông hơi dịch chuyển chậm, tỏa khói và hơi nóng. Những người định cư châu Âu đầu tiên từng tưởng đây là núi lửa. Với tốc độ hiện tại, vỉa than có thể tiếp tục cháy thêm hàng nghìn năm nữa.

Moskstraumen (Maelstrom), Na Uy

Moskstraumen hình thành ở nơi dòng thủy triều giữa quần đảo Lofoten tạo nên một trong những hệ thống xoáy nước thủy triều ngoài khơi mạnh nhất thế giới, với tốc độ trên mặt nước vượt 3 mét mỗi giây. Các sử thi Bắc Âu cổ mô tả nó như một vực thẳm không đáy có thể nuốt chửng tàu thuyền. Nó có thật và thực sự nguy hiểm, dù không phải xoáy nước không đáy như trong truyền thuyết.

Chúng chạm đất cùng lúc

Galileo đưa ra giả thuyết này vào thế kỷ 16, và nó được minh họa nổi tiếng trên Mặt Trăng năm 1971 khi phi hành gia David Scott của Apollo 15 thả cùng lúc một chiếc búa và một chiếc lông vũ. Trong chân không, trọng lực làm mọi vật tăng tốc như nhau bất kể khối lượng. Chính sức cản không khí khiến lông vũ rơi chậm hơn trên Trái Đất, chứ không phải trọng lực tác động khác nhau.

Khối lượng riêng trung bình so với nước (lực đẩy nổi)

Một vật nổi hay chìm không phụ thuộc vào khối lượng riêng của vật liệu mà vào việc khối lượng riêng trung bình tổng thể của nó, tính cả không khí bên trong, có nhỏ hơn nước hay không. Thân tàu thép bao quanh một thể tích không khí lớn, khiến khối lượng riêng trung bình nhỏ hơn 1 gam mỗi centimet khối. Một quả bóng thép đặc có khối lượng riêng khoảng 7,8 gam mỗi centimet khối, nên nó chìm. Archimedes đã mô tả nguyên lý này vào khoảng năm 250 TCN.

Âm 40 độ

Thang Fahrenheit được định nghĩa sao cho nước đóng băng ở 32 độ và sôi ở 212 độ. Thang Celsius đặt hai mốc này ở 0 và 100. Hai thang gặp nhau đúng ở âm 40 độ do phép tính về độ dốc tương đối giữa chúng. Đây là nhiệt độ duy nhất mà hai thang cho cùng một số đo, và cũng đủ lạnh để gây tê cóng chỉ trong chưa đầy một phút.

Không khí được làm nóng bên trong có khối lượng riêng nhỏ hơn không khí xung quanh, khiến khối lượng riêng trung bình của cả hệ khinh khí cầu nhỏ hơn lượng không khí mà nó chiếm chỗ

Làm nóng không khí bên trong khiến nó giãn nở, và vì khinh khí cầu hở ở đáy, không khí dư tràn ra ngoài, làm không khí bên trong có khối lượng riêng nhỏ hơn bầu khí quyển xung quanh. Lực đẩy nổi lên khinh khí cầu bằng trọng lượng của lượng không khí nó chiếm chỗ, và khi lực này vượt tổng trọng lượng của cả hệ, khinh khí cầu bay lên. Đây cũng là nguyên lý khiến bong bóng nổi lên trong nước.

Nhiệt độ sôi tăng lên trên 100 độ C

Nước sôi khi áp suất hơi của nó bằng áp suất khí quyển đè lên bề mặt. Tăng áp suất bên ngoài thì phải đun nước nóng hơn nữa mới sôi được. Một chiếc nồi áp suất tiêu chuẩn, cao hơn áp suất khí quyển khoảng 15 PSI, nâng nhiệt độ sôi lên khoảng 121 độ C, đó là lý do thức ăn chín nhanh hơn và vì sao nồi hấp tiệt trùng ở nhiệt độ này.

Cấu trúc nguyên tử vô định hình (không kết tinh) của thủy tinh cho phép photon đi qua mà không bị hấp thụ hay tán xạ mạnh

Trong cát thạch anh kết tinh, ranh giới hạt, tạp chất và chính cấu trúc tinh thể làm ánh sáng tán xạ theo mọi hướng, khiến cát bị đục. Khi silica được nung chảy rồi làm nguội nhanh thành thủy tinh, các nguyên tử sắp xếp ngẫu nhiên, không có mạng tinh thể lặp lại. Cấu trúc vô định hình này không có ranh giới hạt làm tán xạ ánh sáng, và khe năng lượng của thủy tinh không khớp với năng lượng photon nhìn thấy, nên ánh sáng nhìn thấy đi thẳng qua.

Lò xo bị nén có khối lượng lớn hơn một chút

Nguyên lý tương đương khối lượng - năng lượng của Einstein (E = mc bình phương) có nghĩa là thế năng đàn hồi được tích trữ làm tăng một lượng khối lượng cực nhỏ nhưng đo được cho lò xo. Lượng này nhỏ đến phi lý, cỡ femtogram với một chiếc lò xo thông thường, nhưng đó là một hiệu ứng vật lý có thật. Cũng theo nguyên lý này, một viên pin đã sạc nặng hơn pin hết điện một chút xíu, và một vật nóng nặng hơn vật lạnh một chút xíu.

Victoria Woodhull, năm 1872

Victoria Woodhull, một nhà môi giới chứng khoán kiêm chủ báo, ra tranh cử Tổng thống năm 1872 dưới danh nghĩa Đảng Bình đẳng, với Frederick Douglass là người đứng cùng liên danh (mà không có sự đồng ý của ông). Bà bị bỏ tù đúng ngày bầu cử vì cáo buộc khiêu dâm và không nhận được phiếu đại cử tri nào được xác nhận, nhưng chiến dịch của bà là một dấu mốc trong lịch sử chính trị Mỹ.

1986

Không một phát súng nào được bắn và không ai bị thương. Đại sứ Hà Lan đã đến Scilly vào năm 1986 để ký hòa ước chính thức, đùa rằng người dân trên đảo đã sống trong nỗi sợ hãi về một cuộc tấn công không bao giờ xảy ra.

Một cuộc giao tranh hải quân giữa Đế quốc La Mã Thần thánh và Cộng hòa Hà Lan, trong đó thứ duy nhất bị bắn trúng là một nồi súp trên tàu Hà Lan

Cuộc chiến cái ấm là một cuộc đối đầu ngắn trên sông Scheldt vào tháng Mười năm 1784, khi Hoàng đế La Mã Thần thánh Joseph II thách thức quyền kiểm soát dòng sông của Hà Lan. Quân Áo bắn vào tàu Hà Lan; thiệt hại duy nhất được ghi nhận là một nồi súp trúng đạn đại bác. Hà Lan trả một khoản bồi thường nhỏ và vụ việc khép lại, khiến đây là một trong những cuộc đối đầu vũ trang ít bạo lực nhất lịch sử.

George Antheil

Nữ diễn viên Hollywood Hedy Lamarr và nhà soạn nhạc tiên phong George Antheil đã được cấp bằng sáng chế năm 1942 cho một hệ thống dẫn đường vô tuyến dùng các tần số thay đổi nhanh và đồng bộ để tín hiệu ngư lôi không bị gây nhiễu. Bằng sáng chế hết hạn trước khi công nghệ được áp dụng rộng rãi, nên họ chưa bao giờ thu lợi từ nó. Khái niệm nền tảng này là tổ tiên trực tiếp của công nghệ trải phổ dùng trong liên lạc không dây hiện đại.

6939

Westinghouse đã niêm phong một chiếc hộp hình ngư lôi chứa hạt giống, phim thời sự và một cuốn catalogue của Sears ở độ sâu 15 mét dưới lòng đất, hẹn ngày lấy lên sau 5.000 năm. Một chiếc hộp thứ hai được bổ sung tại hội chợ năm 1964.

Studies of interference in serial verbal reactions (Nghiên cứu về sự giao thoa trong các phản ứng ngôn ngữ nối tiếp)

Luận án tiến sĩ năm 1935 của John Ridley Stroop tại George Peabody College, đăng trên Journal of Experimental Psychology, đã trở thành một trong những bài báo được trích dẫn nhiều nhất ngành tâm lý học. Ít người biết rằng sau phát hiện này, chính Stroop phần lớn chuyển sang thần học và kinh thánh, gần như không công bố thêm gì về tâm lý học thực nghiệm.

Khái niệm "công" (lực nhân quãng đường)

Coriolis là nhà toán học và kỹ sư người Pháp chuyên nghiên cứu máy móc quay như bánh xe nước. Trong cuốn sách giáo khoa năm 1829, ông đã cho thuật ngữ "công" ý nghĩa kỹ thuật hiện đại là lực nhân quãng đường, nhiều năm trước bài báo năm 1835 mô tả lực làm lệch hướng nay mang tên ông.

Một tên cướp nhà băng cướp ngân hàng giữa ban ngày mà không đeo mặt nạ vì tin rằng nước cốt chanh sẽ làm mặt hắn vô hình trước camera

Dunning và Kruger lấy cảm hứng từ vụ McArthur Wheeler, người năm 1995 đã cướp hai ngân hàng ở Pittsburgh mà không hề cải trang, tin chắc rằng xoa nước cốt chanh lên mặt sẽ khiến hắn vô hình trước camera an ninh. Hắn tin nước chanh sẽ có tác dụng như mực tàng hình. Khi được cho xem hình ảnh rõ nét của mình trong đoạn phim an ninh, Wheeler hoàn toàn bối rối.

Herbert Hall Turner, năm 1913

Nhà thiên văn học người Anh Herbert Hall Turner đề xuất thuật ngữ "parsec" trong một lá thư gửi tạp chí Observatory năm 1913, như một cách viết gọn thay cho "khoảng cách tương ứng với thị sai một giây". Từ này ghép từ "parallax" (thị sai) và "arcsecond" (giây cung). Ngày nay Turner gần như bị lãng quên dù chính ông đặt tên cho đơn vị mà các nhà thiên văn dùng nhiều nhất để đo khoảng cách giữa các vì sao.

So sánh độ sáng tương đối của hoa đỏ và hoa xanh lúc chạng vạng

Năm 1819, nhà sinh lý học người Bohemia Jan Evangelista Purkinje nhận thấy khi chiều tối buông xuống, hoa xanh lam và tím trông sáng hơn so với hoa đỏ, trong khi ban ngày hoa đỏ lại rực rỡ hơn. Sự chuyển đổi giữa thị giác ban ngày (do tế bào nón chi phối) và thị giác ban đêm (do tế bào que chi phối) nay mang tên ông và giải thích vì sao màu đỏ trông tối đi đầu tiên lúc hoàng hôn.

Katal, đặt theo từ "catalysis" (xúc tác, từ tiếng Hy Lạp "katalysis")

Katal (ký hiệu: kat) được chấp nhận là đơn vị SI của hoạt độ xúc tác vào năm 1999. Nó được định nghĩa là hoạt độ xúc tác làm tăng tốc độ phản ứng thêm một mol mỗi giây. Khác với hầu hết các đơn vị SI, nó không được đặt theo tên người mà theo chính khái niệm trừu tượng về xúc tác, khiến đây là một trong số ít đơn vị SI có nguồn gốc tên gọi từ khái niệm thay vì từ tiểu sử.

Frank Drake và Carl Sagan (bản đồ sao xung do Frank Drake thiết kế)

Vỏ đĩa mã hóa nhị phân của Đĩa Vàng Voyager chủ yếu do Frank Drake, nhà thiên văn học đứng sau Phương trình Drake, thiết kế cùng nhóm của Carl Sagan. Drake nghĩ ra bản đồ sao xung mã hóa vị trí Mặt Trời so với 14 sao xung, một cách giải thích vị trí của chúng ta cho người ngoài hành tinh mà không cần giả định bất kỳ hệ tọa độ chung nào.

Chuyển tiếp hạt nhân của nó nằm trong vùng tử ngoại, về lý thuyết có thể dùng làm đồng hồ nguyên tử chính xác hơn rất nhiều so với mọi đồng hồ cesium hiện có

Hầu hết các chuyển tiếp hạt nhân giải phóng tia gamma với năng lượng cỡ megaelectronvolt, không thể khảo sát bằng laser. Năng lượng chuyển tiếp của Thorium-229m chỉ khoảng 8,4 eV, nằm trong vùng tử ngoại chân không mà laser có thể chạm tới. Một chiếc đồng hồ hạt nhân dựa trên chuyển tiếp này có thể ổn định hơn tới 1.000 lần so với đồng hồ nguyên tử cesium hiện nay và ít bị ảnh hưởng bởi nhiễu điện từ bên ngoài hơn.

Riêng, hoặc đặc trưng

David Hilbert đặt ra từ Eigenwert trong công trình về phương trình tích phân đầu những năm 1900. Tiếng Anh giữ nguyên tiền tố tiếng Đức mà không dịch, vì vậy người ta nói eigenvalue thay vì characteristic value.

James Van Allen và nhóm của ông tại Đại học Iowa

Chính James Van Allen đã thiết kế và chế tạo thiết bị ống Geiger-Mueller trên Explorer 1, thiết bị phát hiện ra các vành đai nay mang tên ông. Khi những số đo ban đầu cho thấy máy đếm bị bão hòa thay vì ghi được số đếm như dự kiến, Van Allen đã suy luận đúng rằng thiết bị bị quá tải do cường độ bức xạ chứ không phải bị hỏng, một cách diễn giải trái trực giác đã xác nhận sự tồn tại của các vành đai.

Quy tắc Allen cho rằng động vật ở vùng khí hậu lạnh hơn có chi và các phần phụ ngắn, gọn hơn; Joel Asaph Allen là một nhà động vật học người Mỹ thế kỷ 19

Joel Asaph Allen đưa ra quy tắc của mình vào năm 1877, khi nhận thấy các bộ phận nhô ra của động vật hằng nhiệt (tai, chi, đuôi, mỏ) thường ngắn hơn ở môi trường lạnh để giảm mất nhiệt qua diện tích bề mặt. Allen là người phụ trách tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ và đã mô tả hơn 1.000 loài chim và thú, vậy mà ngày nay trong sách giáo khoa ông gần như hoàn toàn bị Bergmann làm lu mờ.

Ernst Schmidt là một kỹ sư người Đức tiên phong áp dụng lý thuyết lớp biên vào truyền nhiệt và truyền khối đầu thế kỷ 20

Ernst Heinrich Wilhelm Schmidt (1892-1975) là kỹ sư cơ khí và nhà nhiệt động lực học người Đức tại Đại học Kỹ thuật München. Ông phát triển các phương pháp nền tảng để phân tích đồng thời truyền nhiệt và truyền khối trong dòng chất lưu, đặc biệt trong bay hơi và cháy. Số Schmidt, tương tự số Prandtl nhưng dành cho truyền khối thay vì truyền nhiệt, đúc kết đóng góp của ông cho các hiện tượng truyền dẫn.

Lính La Mã nhận "salarium", một khoản trợ cấp để mua muối, chứ không phải được trả lương bằng muối thật

Từ Latinh "salarium" chỉ một khoản tiền cấp cho binh lính để mua muối, vốn là mặt hàng đắt đỏ và thiết yếu. Binh lính không được trả bằng chính muối. Từ tiếng Anh "salary" bắt nguồn từ khoản trợ cấp này, nên mối liên hệ với muối là có thật, nhưng phiên bản phổ biến của câu chuyện, rằng lính mang từng bao muối về nhà làm lương, là thêu dệt.

Skimmington (hay skimmington ride)

Phiên bản Anh của charivari, gọi là skimmington hay rough music, là một đoàn diễu hành của hàng xóm gõ xoong nồi, đôi khi rước một hình nộm hoặc người đóng thế cho kẻ vi phạm. Skimmington đặc biệt chế giễu những người đàn ông bị vợ đánh hoặc không quản nổi gia đình theo quan niệm của cộng đồng. Tục này phổ biến từ thời trung cổ đến thế kỷ 18.

Từ chối bắn một con gấu đã bị trói vào cây để ông bắn

Trong một chuyến đi săn ở Mississippi vào tháng Mười Một năm 1902, vì Roosevelt chưa săn được con mồi nào, các phụ tá của ông đã dồn, đánh và trói một con gấu đen Bắc Mỹ vào cây liễu để ông bắn. Roosevelt từ chối vì cho rằng làm vậy là thiếu tinh thần thượng võ. Một bức biếm họa chính trị của Clifford Berryman vẽ lại cảnh này, truyền cảm hứng cho một nhà sản xuất đồ chơi ở Brooklyn tên Morris Michtom làm ra những chú gấu nhồi bông mà ông gọi là "Teddy's bears".

KY (từ "kuuki yomenai", nghĩa là "không đọc được bầu không khí")

Từ viết tắt KY trong tiếng Nhật, từ "kuuki yomenai", chỉ người vô tâm với bầu không khí xã hội xung quanh. Thuật ngữ này nổi lên mạnh trong văn hóa đại chúng Nhật Bản những năm 2000 và đã sinh ra cả một dòng lời khuyên nhỏ về phép ứng xử. Nó phản ánh sức nặng văn hóa sâu sắc mà Nhật Bản đặt vào sự nhạy cảm xã hội phi ngôn ngữ, theo ngữ cảnh, như một dấu hiệu của năng lực và sự chu đáo.

Khoảng 3.900 năm, được lưu giữ trên một phiến đất sét của người Sumer (Bài thánh ca dâng Ninkasi)

Bài thánh ca dâng Ninkasi, có niên đại khoảng năm 1800 TCN và được tìm thấy khắc trên một phiến đất sét của người Sumer, chứa một công thức nấu bia chi tiết dưới dạng bài ca ngợi Ninkasi, nữ thần nấu bia của người Sumer. Bài thánh ca mô tả toàn bộ quy trình, từ làm bappir (loại bánh mì dùng làm chất lên men) đến lọc bia thành phẩm. Đây là công thức nấu ăn thành văn cổ nhất còn tồn tại thuộc bất kỳ loại nào.

Gia tộc Medici ở Florence

Biểu tượng ba quả cầu vàng gắn với nghề cầm đồ theo truyền thống được cho là của gia tộc Medici, có huy hiệu mang ba quả cầu trở lên (vốn là đồng bezant, tượng trưng cho tiền xu). Khi hoạt động ngân hàng của nhà Medici lan rộng khắp châu Âu, biểu tượng này gắn liền với việc cho vay tiền và cuối cùng là nghề cầm đồ. Một số sử gia lại liên hệ nó với Thánh Nicholas, người được cho là đã ném những túi vàng qua cửa sổ làm của hồi môn cho ba chị em nghèo.

Vua Jigme Singye Wangchuck, vào thập niên 1970

Jigme Singye Wangchuck, người trở thành vị vua thứ tư của Bhutan khi mới 16 tuổi vào năm 1972, được cho là đã đặt ra cụm từ "Tổng Hạnh phúc Quốc gia" trong một cuộc phỏng vấn năm 1979, lập luận rằng sự phát triển của Bhutan nên được đo bằng hạnh phúc của người dân chứ không chỉ bằng sản lượng kinh tế. Khái niệm này sau đó được chính thức hóa thành bốn trụ cột và chín lĩnh vực, và được các nhà kinh tế cùng chính phủ trên toàn cầu nhắc đến như một khung phát triển thay thế.

Jack Nicklaus

Jack Nicklaus vô địch Masters vào các năm 1963, 1965, 1966, 1972, 1975 và lần nổi tiếng nhất vào năm 1986 khi 46 tuổi, trở thành nhà vô địch Masters lớn tuổi nhất. Woods giành năm chiếc áo khoác xanh vào các năm 1997, 2001, 2002, 2005 và 2019.

New England Patriots và Pittsburgh Steelers

Steelers vô địch Super Bowl ở các mùa giải 1974, 1975, 1978, 1979, 2005 và 2008; Patriots ở các mùa 2001, 2003, 2004, 2014, 2016 và 2018. Tính đến mùa giải 2024, cả hai đội đều có sáu chức vô địch.

Lionel Messi

Messi ghi một quả phạt đền trong hiệp một và một bàn trong hiệp phụ vào lưới Pháp ở trận chung kết Qatar 2022, trận đấu Argentina thắng 4-2 trên chấm luân lưu sau khi hòa 3-3. Messi kết thúc giải với bảy bàn thắng và giành Quả bóng Vàng dành cho cầu thủ xuất sắc nhất.

115

Beckham có 115 lần khoác áo đội tuyển từ năm 1996 đến 2009, ghi 17 bàn và đeo băng đội trưởng tuyển Anh 59 lần. Các bàn thắng World Cup của anh là vào lưới Colombia năm 1998, Argentina năm 2002 và Ecuador năm 2006.

Paris

Paris đăng cai Thế vận hội Mùa hè vào các năm 1900, 1924 và 2024, cân bằng kỷ lục ba kỳ Thế vận hội Mùa hè của London. London là thành phố đầu tiên đạt được điều này, nhưng Paris đã bắt kịp với kỳ Thế vận hội 2024.

7

Armstrong từng giành bảy chức vô địch Tour de France liên tiếp từ năm 1999 đến 2005, kỷ lục thời đó. Ngày 22 tháng Mười năm 2012, UCI chính thức tước cả bảy danh hiệu sau khi Cơ quan Chống Doping Hoa Kỳ công bố bằng chứng về việc sử dụng doping có hệ thống, gồm EPO, steroid và truyền máu.

Wayne Gretzky

Gretzky ghi 894 bàn ở mùa giải chính sau 1.487 trận, kỷ lục đứng vững 26 năm sau khi ông giải nghệ năm 1999. Ovechkin phá kỷ lục này vào tháng Tư năm 2025. Gretzky vẫn giữ 55 kỷ lục NHL khác, gồm 2.857 điểm trong sự nghiệp, một cột mốc mà nhiều người cho là thực sự không thể phá vỡ.

Schindler's List (Bản danh sách của Schindler)

Schindler's List kể câu chuyện có thật về Oskar Schindler, người đã cứu hơn một nghìn công nhân Do Thái trong thời kỳ Holocaust, và mang về cho Spielberg giải Oscar Đạo diễn xuất sắc nhất đầu tiên. Phim nhận tổng cộng 12 đề cử và còn thắng các hạng mục Quay phim, Nhạc phim và Kịch bản.

Stephen King

Frank Darabont chuyển thể bộ phim từ truyện vừa "Rita Hayworth and Shawshank Redemption" năm 1982 của King. Dù thất bại phòng vé và trượt cả bảy đề cử Oscar, phim đã leo lên bảng xếp hạng người dùng của IMDb và giữ vị trí số một suốt nhiều năm liền.

Philadelphia (1993) và Forrest Gump (1994)

Hanks thắng giải với vai luật sư mắc bệnh AIDS trong Philadelphia tại lễ trao giải lần thứ 66, rồi với vai chính trong Forrest Gump tại lễ lần thứ 67. Ông là một trong hai nam diễn viên duy nhất giành giải Nam diễn viên chính xuất sắc nhất hai năm liên tiếp, cùng với Spencer Tracy, người làm được điều này vào năm 1937 và 1938.

Jonathan Demme

Phim của Demme giành các giải Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất, Nam diễn viên chính (Anthony Hopkins), Nữ diễn viên chính (Jodie Foster) và Kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất, sánh vai cùng It Happened One Night (1934) và One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975) trong số hiếm hoi thắng trọn "Big Five". Nhân vật Hannibal Lecter của Hopkins xuất hiện trên màn ảnh chưa đầy 16 phút.

Quentin Tarantino

Tuyển tập phim hình sự phi tuyến tính của Tarantino đã vượt qua 22 đối thủ khác tại Liên hoan phim Cannes 1994, nơi Clint Eastwood làm chủ tịch ban giám khảo. Phim còn được bảy đề cử Oscar, thắng giải Kịch bản gốc xuất sắc nhất, và trở thành phim đầu tiên của Miramax thu về hơn 100 triệu đô la.

11

Titanic cân bằng kỷ lục mọi thời đại của Ben-Hur khi thắng 11 trong 14 đề cử Oscar, gồm Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc nhất. Được làm với kinh phí kỷ lục thời đó là 200 triệu đô la, phim thu về hơn 2,2 tỷ đô la trên toàn thế giới và giữ kỷ lục phòng vé toàn cầu suốt 12 năm.

Francis Ford Coppola

Coppola cùng Mario Puzo viết kịch bản, chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết bán chạy của Puzo. Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 45, phim giành giải Phim hay nhất, Nam diễn viên chính xuất sắc nhất cho Marlon Brando và Kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất. Thú vị là năm đó giải Đạo diễn xuất sắc nhất lại thuộc về Bob Fosse với Cabaret.

Central Perk

Central Perk là một quán cà phê hư cấu ở Greenwich Village, một trong hai điểm tụ tập chính của dàn nhân vật Friends qua cả mười mùa phim từ năm 1994 đến 2004. Nhân vật pha chế Gunther, do James Michael Tyler thủ vai, được chọn một phần vì anh là diễn viên quần chúng duy nhất biết dùng máy pha espresso.

Breaking Bad

Breaking Bad theo chân sự biến đổi của Walter White từ một giáo viên hóa học trung học hiền lành thành một kẻ sản xuất methamphetamine tàn nhẫn. Gilligan còn sáng tạo series tiền truyện Better Call Saul (2015-2022). Breaking Bad có 62 tập qua năm mùa phim.

6

Mùa cuối ngắn hơn mọi mùa trước, với sáu tập phát sóng từ ngày 14 tháng Tư đến ngày 19 tháng Năm năm 2019. Các mùa trước mỗi mùa có mười tập, còn mùa bảy có bảy tập. Bốn tập cuối đều dài hơn 70 phút, trong đó tập ba dài 82 phút, dài nhất cả series.

The Simpsons (Gia đình Simpson)

The Simpsons ra mắt trên kênh Fox ngày 17 tháng Mười Hai năm 1989 và vượt kỷ lục phim có kịch bản phát giờ vàng trước đó của series miền Tây Gunsmoke vào tháng Tư năm 2018. Chương trình đã phát sóng hơn 800 tập qua hơn 35 mùa, đồng thời là sitcom Mỹ dài nhất.

Thành phố New York

Mick Dundee và bạn đồng hành Sue bị một tên cướp cầm con dao bấm nhỏ chặn đường trên một con phố ở New York. Dundee cười trừ trước lời đe dọa rồi rút ra một con dao bowie khổng lồ. Chính Paul Hogan đã viết câu thoại này và sau đó ngạc nhiên khi thấy nó đi vào văn hóa đại chúng toàn cầu.

Alex Trebek

Trebek dẫn phiên bản hồi sinh của Jeopardy! từ buổi ra mắt năm 1984 và ghi hình tập cuối cùng ngày 29 tháng Mười năm 2020, chỉ vài ngày trước khi qua đời vì ung thư tuyến tụy ở tuổi 80. Ông đã dẫn hơn 8.000 tập và trở thành một trong những gương mặt quen thuộc nhất của truyền hình Mỹ.

Khoảng 70 triệu bản

Phát hành vào tháng Mười Một năm 1982, Thriller giành tám giải Grammy, kỷ lục thời đó, tại lễ trao giải năm 1984, trong đó có Album của năm. Doanh số toàn cầu ước tính từ 66 đến 70 triệu bản, và Kỷ lục Guinness Thế giới công nhận đây là album bán chạy nhất từ trước đến nay.

1975

Phát hành ngày 31 tháng Mười năm 1975, Bohemian Rhapsody lên vị trí số một ở Anh ngày 23 tháng Mười Một và giữ vị trí đó chín tuần, trở thành ca khúc đứng đầu dịp Giáng sinh. Bài hát trở lại vị trí số một thêm năm tuần sau khi Freddie Mercury qua đời năm 1991, lần thứ hai đứng đầu dịp Giáng sinh.

Led Zeppelin IV

Album phòng thu thứ tư không có tên, được biết đến rộng rãi với tên Led Zeppelin IV, phát hành ngày 8 tháng Mười Một năm 1971, với Stairway to Heaven là ca khúc trung tâm. Jimmy Page viết phần guitar còn Robert Plant viết lời trong các buổi thu tại Headley Grange, Hampshire. Album đã bán được hơn 37 triệu bản trên toàn thế giới.

Michael Jackson

Nevermind, phát hành ngày 24 tháng Chín năm 1991, đã vượt mọi kỳ vọng và hất album Dangerous của Michael Jackson khỏi đỉnh Billboard 200 vào tháng Một năm 1992. Đĩa đơn chủ đạo Smells Like Teen Spirit được ghi nhận là đã đưa grunge và alternative rock trở thành dòng chính.

Global Positioning System (Hệ thống Định vị Toàn cầu)

GPS là hệ thống định vị dựa trên vệ tinh do Hoa Kỳ vận hành, cho phép thiết bị thu tính toán chính xác vị trí của mình ở bất kỳ đâu trên Trái Đất nhờ tín hiệu thời gian từ một mạng lưới vệ tinh trên quỹ đạo.

O âm

Máu O âm không có cả kháng nguyên A và B trên hồng cầu lẫn yếu tố Rh, nên có thể truyền cho bệnh nhân thuộc bất kỳ nhóm máu nào mà không gây phản ứng miễn dịch. Nhóm máu này cực kỳ quan trọng trong cấp cứu khi chưa biết nhóm máu của bệnh nhân.

Chuyển mạch gói

Chuyển mạch gói chia dữ liệu thành những khối nhỏ di chuyển độc lập qua mạng và được ghép lại tại đích. Được phát triển vào thập niên 1960, công nghệ này là nền tảng của giao thức TCP/IP của internet và hiệu quả hơn nhiều so với phương pháp chuyển mạch kênh cũ.

Tầng đối lưu

Tầng đối lưu là tầng thấp nhất của khí quyển Trái Đất, cao khoảng 12 km tính từ mặt đất. Tầng này chứa khoảng 75% khối lượng khí quyển và gần như toàn bộ hơi nước, nên là nơi diễn ra hầu hết mọi hiện tượng thời tiết.

Tượng thần Mặt Trời ở Rhodes (Colossus of Rhodes)

Tượng thần Mặt Trời ở Rhodes là một bức tượng đồng khổng lồ của thần mặt trời Helios, hoàn thành vào khoảng năm 280 TCN sau khi Rhodes vượt qua cuộc vây hãm kéo dài một năm của Demetrius Poliorcetes. Cao khoảng 33 mét, bức tượng chỉ đứng được 54 năm trước khi bị một trận động đất quật đổ vào năm 226 TCN.

Thế kỷ 14

Cái Chết Đen càn quét châu Âu từ năm 1347 đến 1351, lây lan qua bọ chét trên chuột theo các tàu buôn. Do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, đại dịch đã giết chết ước tính từ 30 đến 60% dân số châu Âu và định hình lại cấu trúc xã hội, kinh tế và tôn giáo của châu lục.

The Pickwick Papers (Hồi ký của câu lạc bộ Pickwick)

The Posthumous Papers of the Pickwick Club được đăng nhiều kỳ hằng tháng vào năm 1836 và 1837, trở thành tiểu thuyết trọn vẹn đầu tiên của Dickens. Câu chuyện hài hước về ông Pickwick và những người bạn đã gây chấn động làng xuất bản và mở đầu một trong những sự nghiệp văn chương vĩ đại nhất.

Đế chế Ba Tư (Achaemenid)

Con đường Hoàng gia được xây dựng dưới thời vua Darius I vào khoảng năm 500 TCN, trải dài khoảng 2.700 km qua Đế chế Ba Tư Achaemenid. Được trang bị các trạm tiếp sức cho người đưa thư hoàng gia, con đường cho phép thư tín đi từ Sardis đến Susa trong khoảng bảy ngày, so với ba tháng đối với khách đi đường thông thường.

1813

Kiêu hãnh và định kiến được T. Egerton ở London xuất bản ngày 28 tháng Một năm 1813. Austen đã viết một bản thảo đầu tiên mang tên "First Impressions" vào năm 1797. Câu mở đầu nổi tiếng của tiểu thuyết về một người đàn ông độc thân sở hữu khối tài sản lớn là một trong những câu văn quen thuộc nhất của văn học Anh.

Thời kỳ Phục hưng

Thời kỳ Phục hưng, theo tiếng Pháp nghĩa là "tái sinh", là một phong trào văn hóa kéo dài khoảng từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 17. Bắt đầu ở Florence và các thành bang khác của Ý, phong trào chứng kiến sự quan tâm trở lại với tư tưởng cổ điển Hy Lạp và La Mã, dẫn đến những bước tiến phi thường trong nghệ thuật, kiến trúc, văn học và khoa học.

Dante Alighieri

Dante Alighieri viết Thần khúc từ năm 1308 đến khi qua đời năm 1321. Trường ca ba phần gồm Inferno, Purgatorio và Paradiso được xem là tác phẩm vĩ đại nhất của văn học Ý, một văn bản nền tảng của văn hóa phương Tây và là cột mốc trong sự phát triển của tiếng Ý.

Vua John

Vua John đóng dấu Magna Carta tại Runnymede ngày 15 tháng Sáu năm 1215 dưới sức ép của các nam tước nổi loạn. Văn kiện lần đầu tiên xác lập rằng nhà vua cũng phải tuân theo pháp luật. Một số điều khoản của nó, gồm cả bảo đảm về thủ tục tố tụng công bằng, đến nay vẫn ảnh hưởng đến luật hiến pháp.

Oceania

Oceania là một trong ba siêu quốc gia toàn trị trong cuốn tiểu thuyết phản địa đàng của Orwell, xuất bản năm 1949. Do "Anh Cả" và Đảng cai trị, Oceania bao gồm quần đảo Anh, châu Mỹ, một phần châu Phi và châu Đại Dương. Cuốn tiểu thuyết đã tạo ra những thuật ngữ như "nghĩ kép", "tội tư tưởng" và "Ngôn mới" vẫn được dùng hằng ngày.

Người Inca

Machu Picchu được hoàng đế Inca Pachacuti xây dựng vào khoảng năm 1450 và bị bỏ hoang khoảng một thế kỷ sau, có lẽ trong thời kỳ Tây Ban Nha chinh phục. Nằm ở độ cao khoảng 2.430 mét so với mực nước biển trên dãy Andes, nơi đây không được thế giới bên ngoài biết đến cho đến khi Hiram Bingham đưa nó ra công chúng quốc tế năm 1911.

Budapest

Budapest, thủ đô của Hungary, được hình thành năm 1873 bằng việc hợp nhất Buda và Obuda ở bờ tây sông Danube với Pest ở bờ đông.

Nga

Nga rộng khoảng 17 triệu km vuông, là quốc gia lớn nhất Trái Đất về diện tích và là nước duy nhất trải dài mười một múi giờ.

Jordan

Petra từng là kinh đô của vương quốc Nabataea cách đây hơn hai nghìn năm và nay là điểm du lịch được ghé thăm nhiều nhất ở Jordan.

Alaska

Alaska rộng khoảng 1,7 triệu km vuông, là tiểu bang lớn nhất Hoa Kỳ về diện tích, lớn hơn ba tiểu bang lớn tiếp theo cộng lại, dù là một trong những bang có mật độ dân số thấp nhất.

Sahara

Sahara là sa mạc nóng lớn nhất thế giới, rộng khoảng 9,2 triệu km vuông trải qua 11 quốc gia châu Phi. Cái tên bắt nguồn từ từ "sahra" trong tiếng Ả Rập, nghĩa là sa mạc. Dù nổi tiếng khô cằn, Sahara có núi, ốc đảo và những bằng chứng cho thấy nơi đây từng xanh tươi hơn nhiều.

Canada và Hoa Kỳ

Biên giới Canada - Hoa Kỳ dài khoảng 8.891 km, là đường biên giới quốc tế trên bộ dài nhất thế giới. Phần lớn đường biên chạy dọc vĩ tuyến 49 và đáng chú ý vì không có phòng thủ quân sự, phản ánh quan hệ hòa bình giữa hai nước.

Biển Địa Trung Hải

Crete nằm ở phía đông Địa Trung Hải và là hòn đảo lớn nhất của Hy Lạp. Đây là quê hương của nền văn minh Minos, một trong những nền văn hóa tiên tiến sớm nhất châu Âu, phát triển rực rỡ từ khoảng năm 2700 đến 1450 TCN và là nguồn gốc của truyền thuyết về quái vật Minotaur và mê cung.

Dãy Ural

Dãy Ural chạy từ bắc xuống nam qua nước Nga dài khoảng 2.500 km và theo quy ước được xem là ranh giới giữa châu Âu và châu Á. Đây là một trong những dãy núi lâu đời nhất thế giới và giàu tài nguyên khoáng sản như quặng sắt và than đá.

Sudan

Sudan có khoảng 200 đến 255 kim tự tháp cổ, nhiều hơn con số khoảng 130 của Ai Cập. Chúng được xây dựng bởi những người cai trị Vương quốc Kush của người Nubia, có kinh đô về sau là Meroe, trong khoảng từ năm 700 TCN đến năm 350, và dốc hơn, hẹp hơn kim tự tháp Ai Cập.

Châu Âu và châu Á

Istanbul là thành phố lớn duy nhất trên thế giới trải trên hai châu lục, nằm hai bên eo biển Bosphorus chia cắt châu Âu và châu Á. Phía châu Âu là thành Constantinople cổ, còn phía châu Á được gọi là Anatolia hay Tiểu Á. Thành phố từng là kinh đô của ba đế chế nối tiếp nhau: La Mã, Byzantine và Ottoman.

Luật sư

Maximilien Robespierre được đào tạo làm luật sư ở Arras, nơi ông nổi tiếng vì bênh vực người nghèo. Được bầu vào Hội nghị Ba đẳng cấp năm 1789, ông vươn lên trong cuộc Cách mạng để chi phối Ủy ban Cứu quốc và điều hành thời kỳ Khủng bố, khi khoảng 17.000 người bị hành quyết chính thức. Ông bị xử chém bằng máy chém vào tháng Bảy năm 1794.

Berlin

Hội nghị Berlin năm 1884 đến 1885, do Otto von Bismarck triệu tập, đã đặt ra các quy tắc để các cường quốc châu Âu chia cắt châu Phi. Mười bốn quốc gia tham dự; không có đại diện nào của châu Phi. Hội nghị dẫn đến việc chính thức hóa các đường biên giới thuộc địa mà đến nay phần lớn vẫn xác định các quốc gia châu Phi.

Trận Actium

Trận Actium, diễn ra ngày 2 tháng Chín năm 31 TCN ngoài khơi Hy Lạp, chứng kiến hạm đội của Octavian dưới quyền Marcus Agrippa đánh bại liên quân hải quân của Mark Antony và Cleopatra VII. Cả Antony và Cleopatra đều chạy sang Ai Cập và sau đó tự sát. Octavian trở thành người cai trị La Mã không ai tranh cãi, được đổi tên thành Augustus và trở thành Hoàng đế La Mã đầu tiên.

Hiệp ước Tordesillas

Hiệp ước Tordesillas, ký ngày 7 tháng Sáu năm 1494 dưới sự trung gian của Giáo hoàng Alexander VI, vạch một đường cách quần đảo Cape Verde 370 league về phía tây. Đất ở phía tây thuộc về Tây Ban Nha; đất ở phía đông thuộc về Bồ Đào Nha. Đó là lý do Brazil, với phần lồi phía đông nằm ở phía đông đường ranh giới, trở thành thuộc địa của Bồ Đào Nha trong khi phần còn lại của Mỹ Latinh thuộc về Tây Ban Nha.

Jean-Jacques Dessalines

Sau khi Toussaint Louverture bị Pháp bắt năm 1802, Jean-Jacques Dessalines nắm quyền chỉ huy lực lượng cách mạng và đánh bại quyết định đoàn viễn chinh do Napoleon phái sang. Ông tuyên bố Haiti độc lập ngày 1 tháng Một năm 1804 và đổi tên thuộc địa từ Saint-Domingue thành Haiti, một cái tên của người bản địa Taino, khiến đây trở thành nước cộng hòa da đen đầu tiên và quốc gia độc lập thứ hai ở Tây Bán cầu.

Athens

Cleisthenes đưa ra những cải cách dân chủ sâu rộng ở Athens vào khoảng năm 508 đến 507 TCN, phá vỡ quyền lực của các dòng họ quý tộc và cho công dân trực tiếp tham gia chính quyền qua Hội đồng công dân. Dù chỉ giới hạn ở nam công dân trưởng thành tự do và loại trừ phụ nữ, nô lệ và người nước ngoài, đây là nền dân chủ trực tiếp đầu tiên trên thế giới và ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng chính trị suốt hàng nghìn năm.

Mạc phủ Tokugawa

Mạc phủ Tokugawa cai trị Nhật Bản từ năm 1603 đến 1868, thời kỳ được gọi là thời Edo, khi đất nước duy trì chính sách bế quan nghiêm ngặt với thế giới bên ngoài. Minh Trị Duy tân lật đổ Mạc phủ và trên danh nghĩa trao lại quyền lực cho Thiên hoàng Minh Trị, khởi động quá trình hiện đại hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng, biến Nhật Bản thành một cường quốc thế giới chỉ trong vài thập kỷ.

Hiệu ứng đường hầm lượng tử

Hiệu ứng đường hầm lượng tử xảy ra vì ở cấp độ lượng tử, các hạt hành xử như sóng xác suất; luôn có một xác suất khác không để tìm thấy hạt ở phía bên kia rào thế. Hiệu ứng này là nền tảng của các hiện tượng như phân rã alpha phóng xạ, các phản ứng nhiệt hạch cung cấp năng lượng cho Mặt Trời và hoạt động của điốt đường hầm trong điện tử hiện đại.

RNA thông tin (mRNA)

RNA thông tin được phiên mã từ khuôn DNA trong nhân và mang các chỉ dẫn mã hóa trình tự protein ra tế bào chất, nơi ribosome dịch nó thành chuỗi axit amin. Vai trò trung tâm của mRNA được công chúng biết đến rộng rãi hơn khi Moderna và Pfizer-BioNTech phát triển vắc-xin COVID-19 dựa trên mRNA.

Khoảng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời; sao lùn trắng sụp đổ và thường gây ra một vụ nổ siêu tân tinh loại Ia

Năm 1930, Subrahmanyan Chandrasekhar tính toán rằng một sao lùn trắng không thể vượt quá khoảng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời mà vẫn được áp suất suy biến electron chống đỡ. Nếu nó hút thêm đủ vật chất để vượt giới hạn này, áp suất suy biến electron không còn chống đỡ được, lõi sụp đổ, và phản ứng nhiệt hạch mất kiểm soát sau đó gây ra vụ nổ siêu tân tinh loại Ia có thể sáng hơn cả một thiên hà trong chốc lát.

Đồng phân đối quang (enantiomer)

Đồng phân đối quang là các cặp phân tử có cùng cách liên kết nguyên tử nhưng sắp xếp thành ảnh phản chiếu không chồng khít, một tính chất gọi là tính bất đối xứng (chirality). Chúng có thể có tác dụng sinh học rất khác nhau: một đồng phân của thuốc có thể chữa bệnh trong khi đồng phân kia vô tác dụng hoặc có hại, như bi kịch của thuốc thalidomide, mà đồng phân S đã gây dị tật bẩm sinh nghiêm trọng.

Điểm kỳ dị

Ở tâm hố đen, thuyết tương đối rộng dự đoán vật chất bị nén lại thành một điểm có mật độ vô hạn gọi là điểm kỳ dị, nơi độ cong không - thời gian trở nên vô hạn và các định luật vật lý theo hiểu biết hiện nay không còn áp dụng được. Cần một lý thuyết hấp dẫn lượng tử hoàn chỉnh, vốn chưa tồn tại, để mô tả điều thực sự xảy ra tại hoặc gần điểm kỳ dị.

Proteasome

Proteasome là một phức hợp protein lớn hình thùng, phân hủy các protein gấp sai, hư hỏng hoặc lỗi thời bằng cách tháo gấp và cắt nhỏ chúng. Protein được đánh dấu để phân hủy bằng cách gắn các chuỗi ubiquitin. Aaron Ciechanover, Avram Hershko và Irwin Rose cùng nhận giải Nobel Hóa học năm 2004 nhờ phát hiện hệ thống phân giải protein qua trung gian ubiquitin này.

Tecneti

Tecneti (Tc, số hiệu nguyên tử 43) được Carlo Perrier và Emilio Segre tổng hợp năm 1937 bằng cách bắn phá molypden bằng deuteron trong máy gia tốc cyclotron, trở thành nguyên tố đầu tiên được tạo ra nhân tạo. Nó không có đồng vị bền nào, điều này giải thích vì sao nó không tồn tại với lượng đáng kể trong tự nhiên dù là một nguyên tố tương đối nhẹ.

Loài then chốt

Khái niệm loài then chốt được nhà sinh thái học Robert Paine đưa ra năm 1969 sau khi ông loại bỏ sao biển khỏi một vùng triều và thấy quần xã sụp đổ thành một quần thể chỉ toàn vẹm. Ví dụ kinh điển trên cạn là loài sói ở Yellowstone: việc tái thả sói năm 1995 đã kéo theo những thay đổi dây chuyền ở thảm thực vật, bờ sông và hàng chục loài khác qua các chuỗi tác động dinh dưỡng.

Vì sao bầu trời đêm lại tối nếu vũ trụ chứa vô số ngôi sao? Lời giải là vũ trụ có tuổi hữu hạn, nên ánh sáng từ những vật thể xa nhất chưa kịp đến chỗ chúng ta.

Heinrich Olbers phổ biến nghịch lý này năm 1823: trong một vũ trụ vô hạn, vĩnh cửu, tĩnh và đầy sao đồng đều, mọi hướng nhìn rốt cuộc đều chạm vào bề mặt một ngôi sao, khiến cả bầu trời đêm sáng như Mặt Trời. Vũ trụ học hiện đại giải quyết điều này vì Vụ Nổ Lớn xảy ra khoảng 13,8 tỷ năm trước, giới hạn quãng đường ánh sáng đã đi, và sự giãn nở của vũ trụ làm ánh sáng từ xa dịch đỏ ra ngoài bước sóng nhìn thấy.

Hiệu ứng Joule-Thomson

Với hầu hết các khí ở nhiệt độ phòng, quá trình tiết lưu làm khí lạnh đi, là cơ sở của làm lạnh và hóa lỏng khí. Hydro và heli thì lại ấm lên một chút, vì nhiệt độ phòng cao hơn nhiệt độ nghịch đảo của chúng.

Nicolas Steno

Nicolas Steno phát biểu định luật chồng chất và nguyên lý nằm ngang ban đầu trong tác phẩm Dissertationis Prodromus năm 1669. Những nguyên lý nền tảng này của địa tầng học xác lập rằng các lớp đá ghi lại thời gian theo trình tự, giúp đọc được lịch sử địa chất từ mặt cắt của đá lộ thiên. Steno còn xác định đúng hóa thạch là di tích của các sinh vật từng sống, một nhận định mang tính cách mạng vào thời đó.

Đường cycloid

Bài toán đường đoản thời được Johann Bernoulli đặt ra năm 1696 và được Newton, Leibniz, L'Hopital và cả hai anh em Bernoulli giải độc lập. Đáp án là đường cycloid, đường cong do một điểm trên vành của một đường tròn đang lăn vạch ra. Bài toán có vai trò nền tảng trong sự phát triển của phép tính biến phân, một nhánh toán học tối ưu cả một hàm số thay vì từng giá trị riêng lẻ.

Siêu dẫn nhiệt độ cao trong gốm oxit đồng

Năm 1986, Georg Bednorz và K. Alex Muller phát hiện hiện tượng siêu dẫn trong một loại gốm oxit đồng lanthan bari ở khoảng 35 K, cao hơn nhiều so với kỷ lục trước đó. Phát hiện này mang về cho họ giải Nobel Vật lý năm 1987. Các hợp chất cuprate sau đó đạt siêu dẫn trên 130 K, nhưng cơ chế nền tảng vẫn chưa được hiểu đầy đủ và là một trong những bài toán mở lớn của vật lý chất ngưng tụ.

Igor Stravinsky

Buổi công diễn đầu tiên của Lễ bái xuân (Le Sacre du Printemps) tại Nhà hát Champs-Elysees ngày 29 tháng Năm năm 1913 rơi vào hỗn loạn khi khán giả la ó và ẩu đả vì những nghịch âm cấp tiến, nhịp điệu bất thường và vũ đạo khác thường của Nijinsky. Chính Stravinsky đã bỏ chạy khỏi nhà hát trong đau khổ. Tác phẩm nay được xem là một trong những sáng tác cho dàn nhạc quan trọng nhất thế kỷ 20.

Quinta del Sordo (Ngôi nhà của người điếc)

Goya vẽ Saturn ăn thịt con trai và những "Bức tranh đen" khác trực tiếp lên tường vữa ngôi nhà của mình, Quinta del Sordo, từ năm 1819 đến 1823. Cái tên ám chỉ một chủ nhà bị điếc trước đó chứ không phải Goya, dù khi ấy chính ông cũng đã điếc nặng. Các bức tranh được chuyển sang vải năm 1874 và nay nằm ở Bảo tàng Prado tại Madrid.

Virginia Woolf

Virginia Woolf xuất bản Bà Dalloway năm 1925, sử dụng kỹ thuật dòng ý thức cấp tiến, chuyển đổi linh hoạt giữa suy nghĩ nội tâm của nhiều nhân vật trong một ngày duy nhất ở London. Cùng với Ulysses của James Joyce (xuất bản năm 1922), tác phẩm đã định nghĩa lại những gì tiểu thuyết có thể làm với nội tâm, thời gian và trải nghiệm chủ quan.

Peter Paul Rubens

Peter Paul Rubens (1577-1640) vừa là họa sĩ có ảnh hưởng nhất Bắc Âu vừa là một nhà ngoại giao tài ba, người đã đàm phán hiệp ước hòa bình giữa Tây Ban Nha và Anh, được cả Vua Philip IV và Vua Charles I phong tước hiệp sĩ. Xưởng vẽ của ông ở Antwerp là xưởng làm việc năng suất nhất châu Âu, với hàng chục phụ tá, trong đó có Anthony van Dyck thời trẻ.